SPOSTRZEŻENIA

Eko-sztuka

PERSPEKTYWY
Autor: Anna Grochowska

Eko-sztuka

„Możliwym jest opisać wszystko w sposób naukowy, ale nie miałoby to sensu; pozbawiałoby to rzeczy ich znaczenia, tak jak wyjaśnianie symfonii Beethovena przez zmiany ciśnienia fal”.

Albert Einstein

Nasza perspektywa w pigułce

Czy połączenie działań naukowych i artystycznych ma sens? A tym bardziej, czy jest ono w ogóle możliwe? Według nas, tak. W tym materiale zgłębiamy istotę eko-sztuki, opowiadając o jej podłożu, przykładach zastosowania oraz potencjale, który ze sobą niesie.

Poniżej znajdziesz nasze spostrzeżenia na temat:

  • tego, że współpraca zróżnicowanych, a nawet pozornie odległych obszarów specjalizacji może zaowocować pomysłami które pomogą w odpowiedzi na wyzwania dzisiejszego świata
  • definicji eko-sztuki, jako wyjątkowego przykładu łączenia nurtów humanistycznych i naukowych w poszukiwaniu konkretnych rozwiązań problemów środowiskowych
  • omówienia świetnego przykładu współpracy artysty ze specjalistami inżynierii środowiskowej w amerykańskim projekcie ‚‚Revival Field” (Teren odrodzenia), który otworzył drogę wschodzącej dziedzinie fitoremediacji w latach dziewięćdziesiątych

Eko-sztuka jako przykład łączenia odrębnych dziedzin

„Czysty rygor to paraliżująca śmierć, ale czysta wyobraźnia to szaleństwo”, napisał kiedyś Gregory Bateson w dziele Umysł i Przyroda, stworzonym we wczesnych latach 2000. Książka ta świetnie obrazuje tematy łączenia rozmaitych kontekstów i staje się tłem, które wykorzystać możemy do zrozumienia ekosztuki jako potencjalnej odpowiedzi na wyzwania dzisiejszego świata.

Ostatnie dziesięciolecia nie oszczędziły nam kryzysów: zmian klimatu, degradacji przyrody, problemów środowiskowych, niedoborów zasobów oraz wielu innych, niezwykle złożonych trudności. Zachowanie świata przyjaznego dla przyszłych pokoleń wymaga od nas znalezienia odpowiedzi na wiele nowych wyzwań. Pomimo tego, że mamy do dyspozycji niezliczona liczbę badań naukowych, problemy które napotykamy na drodze wymagają ścisłej wiedzy eksperckiej, wywodzącej się z indywidualnych dziedzin naukowych lub technicznych. W rezultacie, podejście, którym dysponujemy często pozostaje ograniczone do wąskich ram specjalizacji. Wielu twórców ostatnich czasów porusza ten szczególny problem argumentując, że w obliczu kryzysu, z którym się mierzymy, nie stać nas na patrzenie na świat tylko z jednej perspektywy.

W swojej książce Trzy Ekologie, Felix Guttari, psychoanalityk, filozof i oddany działacz środowiskowy, podkreśla konieczność wzmacniania połączeń pomiędzy rożnymi sferami, w tym pozornie odległymi obszarami kultury oraz środowiska:

„Dziś bardziej niż kiedykolwiek, przyrody nie można oddzielać od kultury; aby zrozumieć interakcje pomiędzy rożnymi ekosystemami, sfera mechaniczna i społeczną oraz poszczególne punkty odniesienia, musimy nauczyć się myśleć « transwersalnie » ”

Przy uważnej analizie, słowa Guattariego wybrzmiewają echem podstawowych idei ekologii. Już w pierwszej definicji tego terminu, pochodzącej od filozofa Ernsta Haeckela, możemy odnaleźć holistyczne aspekty będące jej nieodłącznym elementem: „Ekologia jest dziedziną wiedzy zajmującą się ekonomią przyrody – całościowym badaniem relacji zwierzęcia zarówno z jego nieorganicznym, jak i organicznym otoczeniem”. Definicja ekologii w literaturze wciąż ewoluuje, ale warto zauważyć, że wszystkie jej wersje podkreślają istotę wzajemnych połączeń.

Przytaczając inny przykład, ekolog Frank B. Golley, w swojej książce o koncepcjach ekosystemu, również opisuje użyteczność ekologii w kontekście myślenia transwersalnego:

„[Ekologia] kładzie nacisk na wzajemne połączenia i integrację systemów w różnych wymiarach, współpracę, synergię oraz symbiozę, jako przeciwieństwo do opozycji dialektycznej, konkurencji i konfliktu […]. Przyjęcie perspektywy ekosystemu może zatem prowadzić do filozofii ekologicznej, a od tej filozofii możemy zmierzać do systemu wartości środowiskowych, prawa ochrony środowiska oraz programów politycznych.”

ecoart, ecological art example

Glendurgan Garden, Wielka Brytania (fotografia: Benjamin Elliott)

Zarys definicji: czym jest sztuka ekologiczna?

Definicje i poglądy dotyczące ekologii podkreślają, jak ważne dla tego obszaru są połączenia różnych dziedzin i powstające na ich styku nowe podejście do problemów. Ten aspekt znakomicie oddaje również ideę eko-sztuki. Ta wschodząca dziedzina artystyczna w swoim zamyśle wykorzystuje nurt humanistyczny, aby wzbogacać wiedzę naukową. Sztuka ekologiczna rozkwita w obszarach związanych z naukami środowiskowymi i odpowiada na dzisiejsze problemy w sposób, który silnie oddziałuje na wyobraźnię i emocje. Skupia się na zaspokojeniu potrzeb zarówno ludzkich, jak i przyrodniczych – dzięki temu dotyka zarówno tematyki środowiskowej, filozofii, kultury jak i zrównoważonego rozwoju. W rezultacie może potencjalnie odegrać znaczącą rolę łącznika rozmaitych nurtów naukowych i zaproponować nowe podejście i sposób myślenia o naszej przyszłości, który będzie tak samo użyteczny dla świata nauki, jak i sztuki.

W swojej książce „Wprowadzenie do humanistyki środowiskowej”, J. Andrew Hubbell i John C. Ryan definiują eko-sztukę jako „wprowadzającą kreatywność do praktyk ekologicznych, procesów, systemów, relacji oraz etyki”. W rzeczy samej, próbując zaadresować problemy natury i klimatu, ekosztuka korzysta z pojęć wywodzących się z ekologii, nauki, ekosystemów, bioróżnorodności.

Ponieważ eko-sztuka podejmuje tematy powiązań pomiędzy pozornie rożnymi dyscyplinami, stawia ona fundamentalne pytania o wartości, kulturę, historię, filozofię oraz nieustannie próbuje opisać problemy środowiskowe w sposób właściwy naukom humanistycznym. We wspomnianej wyżej książce, Hubbel i Ryan argumentują:

„Podczas gdy nauka nie ma sobie równych w opisywaniu potencjału oraz problemów natury, ujęcie humanistyczne pozwala nam zastanowić się nad aspektem moralnym, etycznym i społecznym zmian klimatu, które się dzieją. Takie podejście pozwala nam odpowiedzieć na degradacje środowiska i niebezpieczeństwa związane z rozwojem ludzkości w sposób, który uzupełnia i poszerza istniejące badania naukowe”.

Warto podkreślić, że w przeciwieństwie do innych gatunków, sztuka ekologiczna wykracza poza wymiar jedynie estetyczny – wizualna reprezentacje natury. Koncentruje się ona na podejmowaniu wysiłków kreatywnych i filozoficznych oraz realnym poszukiwaniu rozwiązań, dzięki czemu bardziej przypomina w swojej istocie myśl ekologiczną.

Osad w Zatoce Meksykańskiej u wybrzeży Luizjany. Fotografia: Służba Geologiczna Stanów Zjednoczonych

Ekowencja, czyli sztuka ekologicznej interwencji

Ruth Wallen, artystka i pisarka, opisuje eko-sztukę jako „wezwanie do wizjonerskiej interwencji w czasach kryzysu”. Stwierdzenie to przywołuje na myśl koncepcje „ekowencji”, termin zaproponowany w 1999 roku i nieodłącznie związany z tematyką sztuki ekologicznej. Sama nazwa jest hybrydą słów „ekologia” oraz „interwencja” i nawiązuje do działalności artystycznej, która koncentruje się na zdegradowanych obszarach natury, podnosząc świadomość społeczną związanych z nimi problemów, a jednocześnie wskazując potencjalne rozwiązania i inspirując odbiorców do działania – zarówno w zakresie myśli ekologicznej, jak i technologii.

Znakomitym przykładem ekowencji opartej na solidnym doświadczeniu naukowym i przyrodniczym stał się amerykański projekt o nazwie „Revival Field”, mający miejsce w stanie Minnesoty. To cytowane przez wielu krytyków sztuki przedsięwzięcie autorstwa Mel Chin określany jest jako „klasyczny model partnerstwa artystycznego z naukami środowiskowymi” (Eleanor Heartney). Źródłem inspiracji dla tego projektu stał się rozwój technologii wykorzystywania roślin do sekwestracji metali ciężkich zatrzymanych w glebie.

Revival Field to instalacja powstała jako odpowiedź na ogromny problem środowiskowy związany z istniejącym składowiskiem odpadów w Minnesocie – terenem, który przez wiele lat był obszarem przechowywania odpadów komunalnych i przemysłowych, nie wyłączając substancji tak niebezpiecznych jak zużyte akumulatory. W rezultacie nagromadzenia zanieczyszczeń, teren wysypiska został sklasyfikowany jako obszar potencjalnego zagrożenia dla zdrowia i środowiska. Projekt Mel Chin był nacelowany na rozwiązanie tego specyficznego problemu, bazując na dostępnych rozwiązaniach w dziedzinie fitoremediacji. Podejmując swoja ekowencję, artysta zaprojektował na wysypisku przestrzeń przypominającą kształt celownika, wypełnioną starannie wyselekcjonowanymi roślinami posiadającymi zdolność sekwestracji metali ciężkich. W zamyśle twórcy, instalacja nawiązywała do tradycyjnych technik rzeźbienia redukcyjnego, gdzie materiał jest kształtowany za pomocą wybranego medium – Chin wyobrażał sobie skażona glebę jako blok materiału, a rośliny jako narzędzia rzeźbiarskie. Symbolikę tego złożonego dzieła artysty można interpretować na wielu różnych poziomach, ale jednym z najważniejszych aspektów tej interwencji była możliwość odniesienia pozytywnego efektu środowiskowego, wykorzystując współprace między dyscyplinami sztuki i technologii.

Revival Field stanowi niezwykły dowód na to, że dziedziny artystyczne oraz naukowe potrafią się łączyć i wspólnie inicjować nowe koncepcje. Od momentu wdrożenia projektu, fitoremediacja zyskała na znaczeniu, stając się istotną gałęzią technologii środowiskowych.

Ta inicjatywa świetnie ilustruje charakter oraz wartość dodaną sztuki ekologicznej. W swojej książce, „Czy przyszłość jest nam dana” Ilya Prigogine podejmuje temat, który znakomicie podsumowuje istotę eko-sztuki i omawia fundamentalne wyzwanie naszych czasów:

„Zrozumienie złożoności i wykorzystanie kreatywności natury oraz kontynuacja dziel przyrody stanowią wielkie wyzwania naukowców XXI wieku”

Rezerwat Delty Rzeki Leny, najbardziej rozległy chroniony obszar dzikiej przyrody w Rosji i jedna z największych rzek na świecie. Zdjęcie: Służba Geologiczna Stanów Zjednoczonych

Eko-sztuka pośród innych dziedzin artystycznych związanych ze środowiskiem

Sztuka ekologiczna, która omawiamy w tym artykule, nie jest oczywiście wyłączną istniejącą dziedziną artystyczną która nawiązuje do ekologii. Wielu twórców uważa jednak, że niesie ona ze sobą szczególny potencjał, ponieważ jej istota wykracza poza ilustrowanie teorii naukowych oraz problemów środowiskowych. Ten wyjątkowy obszar promuje aktywny dialog wokół tematów zrównoważonego rozwoju oraz, jak pokazał przykład powyżej, potrafi proponować realne odpowiedzi na problemy dzisiejszych czasów.

Koncepcje stojące za sztuką ekologiczną cieszą się szczególnym zainteresowaniem Vadviam, ponieważ u podłoża naszej działalności leży promowanie i łączenie inicjatyw technologicznych, społecznych i artystycznych koncentrujących się wokół zrównoważonego rozwoju. Opowiadając o nowych technologiach, staramy się inspirować światem sztuki i nauk humanistycznych, wykorzystując analogie i perspektywy, które mogą stać się katalizatorem nowych idei.

Humanistyczne podejście do złożonych problemów

Sztuka ekologiczna jest doskonałym przykładem tego, jak artyści mogą odgrywać konstruktywną i znaczącą role we wdrażaniu rozwiązań technicznych dla środowiska. Dziedzina ta w naturalny sposób poświecą uwagę problemom które stoją przed specjalistami, a jednocześnie pozytywnie inspiruje relacje pomiędzy pozornie dalekimi obszarami wiedzy.

„Wszystkie religie, sztuki i nauki są gałęziami tego samego drzewa. Wszystkie te dążenia zmierzają do uszlachetnienia życia człowieka, wydobycia go ze sfery czysto fizycznej i poprowadzenia ku wolności.”

– Albert Einstein

Materiały źródłowe (tłumaczenie tekstów na język Polski – Vadviam):

  • J. Andrew Hubbell, John C. Ryan, Introduction to the Environmental Humanities, 2021
  • Frank B. Golley, A History of the Ecosystem Concept in Ecology, 1993
  • Félix Guattari, The Three Ecologies, 1989
  • G. Bateson, Mind and Nature – a Necessary Unity, 1979
  • R. Wallen, Ecological Art: A Call for Visionary Intervention in a Time of Crisis, 2012
  • E. Heartney, Art for the Anthropocene era, 2014
  • Mel Chin, Revival Field, 1991

Get updates about our next insights

We will process the personal data you have supplied in accordance with our privacy policy.